INDEX
LIBRORVM, CAPITVM,
rerumque præcipuarum,
quæ in hac
PHILOSOPHIA NATVRALI
explicantur.
LIBER PRIMVS.
De rerum naturalium principiis, & communibus affectionibus ac differentiis.
CAPVT I.
 
De Natura.
 
PHysica. Ea-est mera scientia.
1
Res naturales.
1
Earum existentiæ certitudo
1
Natura
2
Quid sit principium internum & corporenum.
2
Cur Deus & angeli ad Physicam non pertineant
2
Generalis naturæ affectio.
2
Quotuplex natura.
2
CAP. II. De rerum naturalium materia.
 
MAateria rerum naturalium est corpus in genere consideratum:
2
Quod vulgò dicitur corpus mathematicum.
3
Hoc consistit in-solâ in longum latum & prosundum extensione.
3
Præter extensionem impenetrabilitas corporiisti non est addenda, tanquam re diversa
4
Extensio corporis, & corpus extensum, re sunt unum & idem.
4
Objectionum solutio.
4
In raresactione & condensatione corporum non sit auctio aut-diminutio corum.
4
Spatium imaginarium nec est, nec fuit
4
Materia in omnibus rebus naturalibus est cadem
5
Eaque est substantia, & quidem perfecta.
5
CAP III. De partibus insensibilibus & Sensibilibus materiæ.
 
QVomodo materia sit divisa.
5
Partes insensibiles
6
Vnde illæ colligantur.
6
Hæ communiter non sunt atomi, sed indefinite divisibles
6
Nec atomie esse possunt.
6
Partes sensibiles
7
Quomodo hæ ex insensibilibus siant.
7
Continuitas corporis proprie est in particulis in insensibilibus
7
Insensibilibus particulis actu alias inesse particulas.
7
Et quamvis illæ sint sinitæ; nobis tamen sunt indefinitæ.
8
CAP. IV. De rerum naturalium formâ generali.
 
Forma rerum naturalium
8
Generalis.
8
Cur ea sit accidentium quorundam comprehensio
8
Principiorum formæ probatio
8
Quomodo hæc principia sussiciant & sint efficacia. Quare ea non sint magica dicenda.
9
Materia sive substantia corporea agit in virtute accidentium
10
Forma hæc materiæ est accidentaria.; & tamen rebus naturalibus essentialis.
10
Principia formam constituentia sunt tantum modi
10
Atque his sunt entia positiva.
10
CAP. V. De Motu.
 
MOtus localis in rerum natura est solus & unicus
11
Qui di lle sit.
11
Quid impetus, qui est in motu.
11
Quomodo hic impetus à motione differat
11
Cur corpus quiescens, à quo aliud discedit, non sit dicendum moveri.
12
Nullus novus producitur motus; nec ullus perit: Sed motus tantum ab uno corpore in alterum transit.
12
Motus origo & proprietates.
12
Atque hinc patet aliquod accidens de subjecto in subjectum transire.
13
Objectionum solutio.
13
In motu animalium non sit novus motus; sed tantum nova motûs determinatio & modificatio.
13
Motus pilæ in arenam conjectæ non perit
13
Quomodo motus in alia corpora transferatur:
13
Vel totus
14
Vel ex parte;
14
Vel nullus
14
Cur magna corpora facile parva moveant
14
difficulter vero à parvis moveantur.
14
Hoc demonstratur duobus exemplis.
16
Quomodo motus isti uni, sed compositi, recté intelligantur.
17
Cur pila, ex summo navis procedentis malo demissa, vel ab equitante in altum projecta, ac deinde decidens, ad mali pedem, vel in equitantis manum-cadat.
17
Omnis motus tendit ad lineam rectam.
17
Idque etiam verum est in motu curvo:
17
Quia omnes lineæ curvæ partes minimæ reales sunt lineolæ rectæ.
17
Atque hinc omnis circulus realis est polygonum.
18
Et omnis circuli realis quadratura est quadratura polygoni.
18
Cur corpora, in orbem acta, tendant discedere à centro.
18
Origo motus curvi;
18
Qualis est in vorticibus.
19
Cur aquarum plerique vortices illapsa corpora ad centrum suum propellant, ibique ea demergant.
19
In omni motu quodammodo sit circulus.
19
Quando circulus ille impeditur, nullus est motus.
19
Cur liquor ex arundinaceo haustro inferius aperto, & superius clauso, quo continetur, non effluat.
20
Cur lapis orbiculo coriaceo, cui salivâ est agglutinatus, interdum non decidat;
21
Interdum ab eo cadat.
21
Omnis motus est naturalis & violentus.
21
Motus lapidis sponte decidentis æquè est violentus ac lapidis sursum projecti.
22
Cur quædam corpora mota, quamvis motûs ulterior impressio non fiat, ulterius tamen moveantur; quædam verò tum mox quiescant
22
Motus alius est perseverans, alius adventitius
22
Vectio, pulsio, tractio, volutatio.
22
Pressio ad pulsionem est referenda.
22
Tractio est solorum affixorum. Objectionum resutatio
23
Motus motui additus facit celeritatem.
23
Cur lapis ex loco alto decidens, paulatiim celerius moveatur.
23
Cur longiore gladio & malleo vehementiores inserantur ictus
23
Motus à motu ablatus facit tarditatem.
24
Cur projecta paulatim tardius moveantur. Motus celer potest parvus; & tardus potest esse magnus.
24
CAP. VI. De Vectis, plani inclinati, trochleæ, libræ, axis in peritrochio, cochleæ, & cunei viribus.
 
VTmagnitudo motus corporis magni, sed tardè moti, potest producere in corpore parvo motum celerem; ita celeritas motûs corporis parvipotest producere in corpore magno motum magnum, sed tardum.
24
Quomodo in machinis quævis magna corpora à quibusvis parvis moveri possint
 
Cur corpora magna cum parvis in æquilibrio, ope machinarum, possint stare;
25
Vectis efficaciæ ratio.
25
Vectis primus
25
Secundus.
26
Differentia efficaciæ vectis parallelè cum horizonte moti; & ejus, qui versus horizontem movetur.
27
Ratio efficaciæ plani inclinati.
29
Trochleæ efficaciæ ratio.
30
Ratio libræ;
32
Axis in peritrochio;
33
Cochleæ;
33
Cunei.
33
CAP. VII. De motus determinatione, reflexione, & refractione.
 
MOtus distinguendus est ab ejus determinatione..
34
Quid determinatio motûs
34
Vnde hæc oriatur.
34
Quomodo corpus obvium quiescens determinationem corporis moti mutet.
35
Determinatio simplex
35
Cur corpora, directe in alia corpora incidentia, secundum eandem lineam directam resiliant.
35
Determinatio composita.
36
Cur corpora oblique in alia incidentia, obliquè in oppositam partem reflectantur, vel refringantur.
36
Cur angulus reflexionis interdum angulo incidentiæ sit æqualis
38
Cur angulus reflexionis angulo incidentiæ interdum sit minor.
38
Cur angulus reflexionis angulo incidentiæ interdum sit major.
39
Mobile in puncto reflexionis non quiescit; sed movetur.
40
Cur angulus refractionis angulo incidentiæ interdum sit minor
40
Cur angulus refractionis angulo incidentiæ interdum sit major.
41
CAP. VIII. De quiete, situ, figurâ, & magnitudine partium.
 
QVies. Sufflamen. Quies est positivum quid
42
Ejus origo.
42
Quomodo maneat in corpore.
42
Quomodo in alia corpora transfert.
42
Quies magna potest esse in corpore parvo; & contrà.
43
Cur parvum corpus possit movere magnum, & magni corporis motui resistere
43
Quies est vinculum quo continua & dura inter se cohærent.
43
Situs:
43
Ejus efficacia
43
Figura:
44
Ejus efficacia
44
Magnitudo:
44
Ejus efficacia.
44
CAP. IX. De Formâ speciali.
 
FOrma specialis est mens humana
44
Quare ed ad formam generalem referri non possit.
44
CAP. X. De principiorum nostrorum probatione: item de materiâ primâ, formâ substantiali, privatione; & motus definitione vulgari.
 
PRincipiorum nostrorum probatio.
45
Vnde ea oriatur.
45
Versiculi omnia rerum principia continentes.
45
Cur materia prima vulgaris, & forma substantialis, rejicienda videatur.
45
Objectionum solutio.
46
Cur aqua calefacta ad priorem redeat frigiditatem.
46
Quomodo partes alicujus corporis inter se cohæreant connexæ: & variæ qualitates in codem corpore subsistant
47
Nunquam in codem subjecto sunt contrariæ qualitates.
47
Tepor non est caloris & frigoris mixtura
47
In mixturâ humidi & sicci, humidum contingit tantum, quod siccum dicitur.
47
Cur privatio ex numero principiorum sit rejicienda.
48
Quidlibet potest sieri ex quolibet: Sed non æque facile.
48
Rejicienda etiam vulgaris motus definitio.
48
Ferimus dissentientes, sietiam nos serant.
49
CAP. XI. De loco & vacuo.
 
LOcus cur rebus naturalibus attribuatur.
50
Quid ille sit
50
Quid sit in loco esse, vel in locum venire.
50
Locus non est spacium longum, latum, & prosundum, corpus locatum continens.
50
Cur non detur penetratio dimensionum.
51
Extensio incorporea nulla datur.
51
In loco, in quo corpus existit, est sola corporis locati extensio.
51
Quomodo idem corpus simul quiescem & moveri possit.
51
Vt spacium plenum non datur, nec dar potest; ita nec datur, nec dari potest spacium vacuum
52
Globo intermedio annihilato, circumstantes globi sient contigni
52
Quid vulgo vacuum vocetur.
52
CAP. XII. De verâ istorum motuum causâ, qui vulgò propter fugam vacui fieri dicuntur.
 
OB fugam vacui nullus fit motus. Vera istorum motuum causa, qui ob sugam vacui sieri dicuntur;
52
Quique, citra vehementiorem aëris rarefactionem vel condem sationem, siunt. Fons Heronis.
53
Ratio sublationis liquorum, qui tubo retorto attolluntur.
54
Cur fluxus ille liquoris paulatim tardior fiat. Cur obliquo tubi retorti brachio non attollatur plusliquoris, quam perpendiculari.
55
Ratio sublationis liquorum, qui philtro attolluntur.
56
Ratio, cur perpetuum, mobile per tubum retortum, fieri non possit.
57
Cur perpetuum mobile per tubum retortum fieri non possit, quando in breviori & crassiori brachio multi sunt parvi tubuli.
58
Cur aer in respiratione pectus, & in follis dilatatione follem; & fumus tabaci vel lac, in fuctione, os; & aqua in sublatione suctoris, tubum suctorium ingrediatur.
59
Ratio motus aëris & olei, qui est in lampade Cardani.
60
Vera corum motuum causa, qui ob fugam vacui fieri dicuntur; quique cum vehementiore aëris condensatione vel rarefactione contingunt. Fons condensatorius.
61
Quomodo cucurbitâ sanguis ex carne scarisicatâ, & liquor ex subjectâ lance, canthoroque calido lac è-mammillâ, educatur.
62
Cur stylus sive bacillus purgatorius, in sclopeti mundandi tubo cum aquâ innatante in altum sublatus, magnâ vi ad fundum resiliat. Cur in ther mometro aqua modo ascendat, modo descendat.
64
Cur himotus, jam à me explicati, non siant à solâ aëris spontaneâ dilatatione.
66
CAP. XIII. De Tempore.
 
TEmpus. Ejus differentiæ.
66
Quænam sit optima mensura temporis.
66
Quomodo definitio vulgaris temporis admitti possit.
66
Quo sensu recte dici possit omnium unum esse tempus. Tempus præsens habet indefinitas partes; nequaquam vero est indivisibile momentum.
67
CAP. XIV. De rerum naturalium fine, fortunâ, & casu.
 
REs naturales semper agunt propter sinem à Deo præscriptum, hominibus non satis perscrutabilem.
67
Quid fortuna.
67
Cur casus sive fortuna ab hominibus statuatur.
67
Res naturales ratione causarum, illas certo modo producentium, sunt necessariæ; ratione hominis, illas ignorantis, sæpe fortuitæ.
67
CAP. XV. De rebus mere naturalibus, & artificialibus.
 
REs merè naturales.
68
Res arbitrariæ, sive artificiales.
68
Res artificiales etiam sunt naturales.
68
Differunt que à merè naturalibus, ut majus & minus.
68
Res artificiales habent internum agendi principium, ut mere naturales.
69
Res artificiales, uti & merè naturales, sunt quidem entia per accidens, sed præterea etiam entia per se.
69
Inanis itaque est divisio entis in id, quod per se est, & id, quod per accidens.
70
Pondus & spira sunt horologii partes; & quamvis non essent, horologium tamen proprio moveretur motu.
70
LIBER SECVNDVS.
 
De Aspectabilis Mundi Fabricâ.
 
CAPVT I.
 
De Mundi, origine & magnis ejus
 
vorticibus.
 
Qvid mundus.
71
Homo non est unicus totius mundi finis dicendus.
71
Mundus nobis est indefinit us.
71
Causa mundi proxima est motus vehementissimus, materiæ à Deo inditus, & illam in magnos circumagens vortices: Qui consentientibus quidem motibus; sed distantibus tamen vertuntur polis.
73
Quid motus consentientes.
73
Quid contrarii.
73
Quid distantes poli.
75
Cur motus vorticum istorum consentiant, & poli eorum sint à se mutuo remoti.
75
CAP. II. De primo & secundo
 
Mundi elemento, Solis &
 
Stellarum origine, lu-
 
ce & lumine.
 
Mvndi elementa, eorumque origo.
75
Elementum primum.
75
Elementum secundum.
75
Globuli oetherei secundi elementi alii sunt majores, & vehementiorem; alii minores, & minus vehementem habent motum. Origo Solis & stellarum fixarum.
76
Quomodo quarto creationis die Sol & Luna magna luminaria sint facta.
76
Quid, & ubi fuerit lux primorum creationis dierum. Quid lumen: Ejus ratio.
78
Quomodo lumen undique ad lineas rectas perpetuo diffundatur.
78
Pars primi elementi transit perpetuò ex unis vorticibus in alios.
81
Elementum secundum non transit ex uno vortice in alium.
81
Eaque ex parte in particulas striatas geminas, contrario modo intortas convertitur.
81
Cur elementum primum ab uno vortice in alium possit transire.
81
Quomodo subtilis materia omnium motuum totius Vniversi possit causa esse & sit perpetua.
82
CAP. III. De tertio elemento
 
item de planetarum & come-
 
tarum ex eo origine, & par-
 
tium eorum gravitate
 
& levitate.
 
Tertium elementum.
82
Planetarum & Cometarum origo ac situs.
82
Cur situm suum planetæ servent.
83
Soliditas particularum tertii elementi in quo consistat.
84
Cur partes diversæ, globos planetarum constituentes, aliæ sint interiores, aliæ exteriores; aliæ aliis sint inferiores, aliæ superiores.
84
Quid gravitas, & levitas earum.
84
Cur corpora æque gravia, inter se sola existentia, non gravitent.
85
Cur homo, sub aquis profundis demersus, ab aquis incumbentibus non comprimatur, nec gravitatem in illis percipiat.
85
CAP. IV. De Coelis.
 
Coelum primum;
85
Secundum; Tertium.
87
Quæ in coelo primo erunt consideranda.
87
CAP. V. De motu primi coeli.
 
Motus diversus partium coeli primi; & diversitatis ejus causa.
87
Vnde celeritas partium summi nostri coeli maxima colligatur.
89
CAP. VI. De Planetis.
 
Motus planetarum annuus, & diurnus. Is demonstratur simili exemplo.
89
Vtriusque causa.
89
Vortex cujusque planetæ peculiaris, & ejus origo, atque effecta.
89
Cur in Tellure terra sit infra aquam, & aqua infra aërem.
90
Cur peculiaris ille vortex continuet suam circumgyrationem.
90
Planetarum ordo, & circumgyrationis tempora.
90
Cur planetæ modò directi, modò stationarii, modò retrogradi appareant.
93
Demonstratio ejus in Iove.
93
Demonstratio ejus in Mercurio.
95
Orbitæ planetarum non sunt circulares: Et ob quas causas.
98
Cur axes planetarum semper eadem sidera spectent, et si per ingentem orbitam circum Solem ferantur.
100
Ejus rei demonstratio.
100
Vnde planetæ suum lumen habeant.
101
Globuli ætherei, qui sunt supra Saturnum, inferioribus sunt majores.
101
Vnde hoc constet.
102
CAP. VII. De Cometis.
 
Cometæ. Cometas esse in summo nostro coelo constat ex eo, quod nullam habeant parallaxin. Ejus demonstratio.
102
Cometas planetis multò esse majores. Cometarum lumen unde oriatur, & quomodo diffundatur.
105.
Quomodo Cometæ caudati, rosei, vel trabales appareant.
105.
Cur caudati non appareant rosei.
106
Demonstratio diversitatis refractionum, quam patiuntur Cometarum radii.
107
Cur Cometarum cauda modò curva, modò recta videatur.
108
CAP. VIII. De Solis maculis &
 
faculis.
 
LVx Solis est ab ipso Sole.
108
Cur Sol undïque æqualiter splendeat.
108
Solis maculæ, & faculæ.
110
Vnde illæ oriantur.
110
Cur Sol multis mensibus aliquando sit sine justo splendore.
111
Cur maculæ Solis tam tardè moveantur.
111
CAP. IX. De Die, & Nocte.
 
VNde in Tellure oriatur dies, & nox.
111
Quomodo Sol nobis totam eclipticam percurrere videatur.
111
Ejus rei demonstratio.
111
Objectionum solutio.
112
Quomodo cum Telluris circumrotatione subsistat gravium perpendicularis delapsus:
112
Et telorum recta ad scopum jaculatio:
113
Item ædificiorum, aquarum, arenarum, aliorumque corporum cum Tellure cohæsio:
113
Nec non S. Scripturæ, de Solis ortu & occasu, locutio.
115
CAP. X. De anni tempestatibus.
 
CAusa anni tempestatum, & magnarum mutationum diei & noctis, item caloris & frigoris, quæ in illis contingunt.
115
Quomodo fiat Ver.
116
Cur in eo calor sit moderatus, & di noctibus æquales.
117
Cur in eâ aër sit calidissimus, & dies nobis longissimi.
117
Quomodo fiat Æstas.
117
Quomodo fiat Autumnus. Cur tum nobis dies sint brevissimi, & maximum frigus.
118
Cur in eo dies & calor nobis imminuantur.
118
Quomodo fiat Hyems.
118
Cur. polus Telluris declinet 23 gradibus à polo eclipticæ.
119
Cur poli obliqui Telluris, contra annuum ejus motum, in contrarium paulatim retorqueantur.
120
Illa lenta polorum obliquorum Telluris in contrarium retorsio, est præcessionis æquinoctiorum & sulstitiorum causa.
121
Ejus demonstratio.
121
Ex lentâ illâ obliquorum polorum contraria retorsione tandem posset fieri, ut, quo tempore nunc æstas est, sit futura aliquando hyems.
123
Vnde contingat modo major, modò minor, polorum Telluris à polis eclipticæ declinatio.
124
Diversitas, quæ est inter polorum Telluris circumtorsionem, & eorum sublationem ac depressionem.
125
CAP. XI. De Lunæ motu, &
 
phasibus.
 
CVr Luna duplo celerius moveatur, quam Tellus.
125
Cur illa ad Tellurem non descendat; neque longius ab illâ discedat.
125
Cur eadem Lunæ facies semper Telluri sit obversa.
125
Quod Lunæ pars, quæ Tellurem spectat, minus solida sit, patet ex montibus & maculis, quæ perspicillis in ipsa videntur.
126
Apogæum & perigæum Lunæ.
128
Eorum causa.
128
Cur Luna celerius moveatur in novilunio & plenilunio, quam in aliis Lunæ phasibus.
128
Vnde oriantur variæ Lunæ phases.
129
CAP. XII. De Eclypsi Solis &
 
Lunæ.
 
QVomodo fiat eclipsis Solis.
130
Quomodo ea vel totum Solem, vel partem aliquam, vel nullam, ab oculis nostris avertat.
130
Cur, in eclipsi Solis, pars Lunæ Tellurem spectans aliquo lumine perfusa conspiciatur.
130
Quomodo fiat eclipsis Lunæ.
130
Cur in bâc Luna interdum sit conspicua, interdum penitus ab oculis nostris auferatur.
130, 131
Cur umbra Telluris, atque etiam Lunæ, sit conica.
132
Proportio magnitudinis Solis ad Tellurem & Lunam. Vnde ingens umbrarum Telluris & Lunæ magnitudo colligatur.
132
Quantum Sol & Luna à Tellure distent.
132
Cur in omni novilunio non sit eclipsis Solis, & in omni plenilunio non fiat eclipsis Lunæ.
132
Caput & cauda draconis.
133
Prope illa maximæ fiunt eclipses:
133
Illa non sunt in coelo fixa, sed mobilia.
133
Quid motus capitis draconis.
133
CAP. XIII. De Stellis fixis.
 
STellæ fixæ aliæ aliis sunt superiores.
133
Superficies vorticum stellarum sunt angulosæ.
135
Stellæ fixæ propriâ splendent luce.
135
Cur illæ scintillare videantur.
135
Cur multæ stellæ fixæ in suis locis non appareant:
135
& una eademque stellæ in diversis locis existere videatur.
135
Stellarum fixarum evanescentia.
135
Earum nova detectio.
135
Coelestis alicujus vorticis absorptio.
135
Stella vorticis absorpti fit cometa vel planeta.
136
Quid firmamentum coeli.
136
Cur stellæ interdiu non conspiciantur.
136
CAP. XIV. De Systematis no-
 
stri totius Vniversi, jam de-
 
scripti, utilitate.
 
Constitutio nostra Mundi,
137
Quæ Copernicanæ similis, omnia phænomena solvit;
138
Sine ullis absurdorum figmentis;
139
Qualia in Ptolomaica,
140
Et Tichonica, finguntur.
141
LIBER TERTIVS.
 
De iis, quæ in Tellure continentur, vitæ expertia.
 
CAPVT I.
 
De Terrâ.
 
CVr reliqua nostra physiologia de iis, quæ in Tellure continentur, sit futura.
142
Telluris partes.
142
Terra.
142
Particularum terræ probatio.
143
Cur terra sit opaca.
143
Cur terra undique ab aquis non tegatur.
143
Origo montium, insularum, ac terræ planitierum, extra aquas in aëre eminentium.
143
Regio terræ superior;
143
Inferior.
144
Vortex striatæ materiæ terram transcuntis.
145
Quomodo striata materia dissipata, vel corrupta, restauretur.
145
Hic vortex striatæ materiæ est causa magneticarum operationum.
145
CAP. II. De Aquâ.
 
AQua. Qualitatum aquæ probatio ubi sit invenienda.
146
Cur aqua sit infra aërem, & supra terram.
146
Flexilium particularum aquæ diversitas.
146
Cur spiritus à congelatione sint liberi, & aquæ partes crassiores congelentur.
146
Cur aqua scypho contenta, cui nix cum sale est circumfusa, quâvis anni temstate congeletur.
147
Cur maria perpetuo sint salsa.
147
Cur in puteis, prope mare effossis, colligantur aquæ, non salsæ, sed dulces. Cur fluvii sint dulces.
148
Cur aqua marina, per plures urnas terrâ repletas transscolata, manêat salsa.
148
Quomodo fontes fiant in verticibus montium.
148
Vnde aquæ fontium varias qualitates adipiscantur.
148
Cur mare ab influentibus aquis non redundet, nec fiat dulce.
149
Vnde salis fodinæ.
149
Cur multa aqua paucam contiguam, & æqualem cum ipsâ superficiem habentem, sublimius attollere nequeat.
149
CAP. III. De Aëre.
 
Aër.
149
Aëris compressi vis. Cur argentum vivum, in inverso tubo vitreo 27 digitis altiore, ad humilitatem 27 digitorum subsidat.
150
Cur illa subsidentia in diversis quibusdam locis sit varia.
151
Cur in tubo 27 digitorum, & breviore, nulla argenti vivi sit subsidentia.
152
Cur aqua antliarum ope non altius, quam ad unius & triginta pedum altitudinem, possit attolli.
152
Quomodo aëris à subtili materia expansio sit causa, quod aër in pulmones & folles, & sanguis in cucurbitas, atque aqua in æolipilas impellatur.
153
Cur aër in globo Telluris sit terrâ & aquâ superior, & summa ejus superficies sit sphærica.
153
Cur aër condensatus sit raro gravior.
 
Cur aqua & aër pelluceant.
154
Cur aër nunquam; vapor facile in aquam à frigore commutetur.
154
Cur regio aëris inferior magis caleat; Et superior magis frigeat.
154
CAP. IV. De Igne.
 
IGnis.
155
Cur in igne multi globuli ætherei esse non possint.
155
Ignis tantum lucidus.
155
Varia ejus exempla.
155
Ignis tantum calidus.
156
Varia ejus exempla.
156
Cur iidem pulveres & liquores in his corporibus effervescentiam, in illis defervescentiam faciant.
156
Quid fermentatio.
157
Ignis simul calidus & lucidus.
157
Ejus exempla.
157
Ejus origo.
158
Quomodo silicis in chalibem percussione; Et radiorum solarium per vitrum & speculum ustorium collectione; Item vehementiore ligni in lignum frictione, ignis excitur.
158, 159
Cur hic ignis fomite indigeat.
158, 159
Cur flamma tendat sursum.
160
Cur fulgor flammæ, major nobis sit in loco obscuro, quam à Sole illustrato.
160
Cur aër ad ignem accedat.
160
Cur oleosa & bituminosa ignem augeant, vel conservent.
160
Cur aqua ignem exstinguat parvum:
161
magnum verò parvâ infusa quantitate augeat.
161
Quæ flammam concipiant.
161
Cur ignis in carbonibus & sub cineribus diutius conservetur.
161
Cur ignis varios inducat colores.
161
Cur quædam emolliat, liquet, & fundat; Et quomodo.
161
Cur quædam exsiccet, & induret.
162
Ordo halituum, fumorum, & liquorum, in distillationibus & sublimationibus ascendentium: & ordinis istius ratio.
162
Cur ignis pleraque corpora dissolvat & dissipet, & in cineres & calces convertat.
162
Quomodo ex cineribus & calcibus fiat vitrum.
162
Cur vitrum sit perspicuum & fragile.
163
Cur vitrum fusum vel candens sit ductile.
163
Cur vitrum excalefactum à contactu aquæ vel aëris frigidi rumpatur.
163
Cur subita vitri calefactio illud confringat.
163
Cur vitrum lentè calefactum maneat integrum.
163
CAP. V. De æstu maris, & motu
 
aëris & aquæ, ab oriente ver
 
sus occasum.
 
Causa oestus maris.
164
Quomodo fiat ejus affluxus.
164
Quomodo refluxus.
165
Eorum duratio.
165
Cur oestus maris quotidie sere horâ sit tardior.
165
Varietas oestus marini.
165
Cur mare mediterraneum oestu careat.
165
Cur oestus in quadris Lunoe sint minores, & in novilunio & plenilunio majores.
165
Quomodo apogoeum & perigoeum Lunæ his non adversetur.
166
Cur oestus circa oequinoctia præ coeteris sint maximi.
166
Cur nullus sit oestus in lacubus & stagnis.
166
Causa motus aëris & aquæ versus occidentem.
167
Cur ille motus tantum inter tropicos sit perceptibilis.
167
CAP. VI. De corporum terre-
 
strium mutationibus: ubi de ge
 
neratione, corruptione, mixtio-
 
ne, temperamentis, qualitatibus,
 
putredine, & petrificatione.
 
Cur de rerum naturalium mutationibus, ante reliqua, sit agendum.
168
Mutationes rerum naturalium sunt vel accidentariæ, vel essentiales; nulle substantiales.
168
Generationis definitio vulgaris.
168
Quid generatio revera sit.
169
In bestiæ vel stirpis generatione nulla producitur nova substantia.
169
Quando sensibilium, quando insensibilium particularum bîc fiat adaptatio.
169
Generatio non fit in momento.
169
Partes generationis.
169
Temperamentum vulgò malè definitur.
169
Rectâ temperamenti definitio.
170
Id naturâ suâ est manifestum; licet nobis interdum sit occultum.
170
Quid manifesta qualitas.
170
Quid occulta.
170
Qualitates occultæ vulgares omnium rerum investigandarum insuperandas inducunt obscuritates.
171
Qualitatum definitio.
171
Proecipuæ earum species.
171
Actualis calor, & actuale frigus.
171
Caloris actualis explicatio.
171
Quomodo sentiatur frigus actuale.
172
Calor & frigus sumuntur plerumque comparatè, raro absolutè.
172
Cur calor dicatur qualitas heterogenea separans;
172
& frigus qualitas heterogenea & homogenea conjungens.
172
Probatur, quod calor nibil aliud sit, quam motus varius partium insensibilium:
172
Et quod frigus sit eorum quies.
173
Calor potentiulis.
173
Frigus potentiale.
174
Quomodo idem corpus possit esse potentiâ calidum & frigidum.
174
Actualis humiditas; & siccitas.
174
Humiditas potentialis.
174
Potentialis siccitas.
174
Cur aër aliquando sit humidus.
175
Cur essentialis humiditas aëri à nonnullis adscribatur.
175
Crassities & tenuitas.
175
Densitas & raritas.
175
Nec densitas à solo frigore, sed à calore etiam proficiscitur.
175
Raritas non tantum à calore, sed etiam à frigore oritur.
175
Quomodo raritas à frigore in glacie producatur.
175
Quomodo rigidoe aquæ particuloe, dum congelantur, ab oethere possint inter se moveri; non flecti.
176
Cur superficies aquarum, quoe in vasis congelantur, fiant gibbosoe;
176
& vasa, illas continentia, soepe disrumpantur.
176
Stabilitas.
176
Durities.
177
Mollities.
177
Fluiditas.
177
Aquositas.
177
Oleaginositas.
177
Viscositas.
177
Probatur aquæ partes esse disjunctas, & variè inter se agitari:
 
Quodque aquoe & olei particuloe inter se repant;
178
Et particulæ aquæ sint læves, olei verò ramosoe.
178
Cur aqua difficilius congeletur, quam oleum, & alia pinguia.
178
Cur aqua difficilius congeletur, quam oleum, & alia pinguia.
178
Probatur, quod particuloe aquæ sint oblongoe, & nonnulloe flexiles, ac nonnulloe rigidoe.
178
Volatilitas.
179
Fixitas.
179
Quod figura ad volatilitatem faciat.
179
Flexibilitas.
179
Fragilitas.
179
Ductilitas, malleabilitas.
179
Cur quædam flexa in pristinum statum resiliant.
179
Cur arcus plumbeus post flexionem non resiliat.
180
Cur arcus ligneus, vel ferreus, si diu flexus servetur, perdat resiliendi vehementiam.
180
Cur digitus madidus, super margine scyphi aquâ pleni vehementius circumductus, ex eo faciat exsilire guttas.
180
Cur pannus & corium, si vehementius extendantur, sponte ad priorem redeant brevitatem.
181
Cur vesica inflata, si comprimatur, sponte ad priorem redeat tumorem.
181
Opacitas.
181
Pelluciditas.
181
Lenitas & acrimonia.
182
Continuitas.
182
Contiguitas.
182
Quod reliquoe qualitates simili modo sint explicandæ;
182
& quia hoc ab aliis non est factum, inde qualitatum orta est obscuritas.
182
Temperamenti differentiæ.
183
Temperies moderata.
183
Immoderata.
183
Hæ non consistunt in solo calore, humiditate & siccitate; sed in quibusvis qualitatibus.
183
Conformatio.
 
Corruptio.
184
Cur unius generatio sit alterius corruptio; & contra.
184
Putredo.
184
Petrificatio.
184
CAP. VII. De succis terrestribus,
 
argento vivo, exhalationibus,
 
& meteoris.
 
COrpora fluxa.
185
Succi terrestres: Acres;
185
Oleaginosi.
186
Argentum vivum.
186
Tria chymicorum principia.
186
Exhalationes.
186
Vapores, fumi, spiritus.
186
Varia exhalationum extensio.
186
Quomodo exhalationes è terrâ attollantur: Terroe motus.
187
Cur ardor quorundam montium tam diu duret.
188
Formatio salis in lamellas & cubos.
188
Ventus.
188
Vnde sint ventorum qualitates.
 
Cur ventus aëre tranquillo frigidior sentiatur;
189
etsi illo non magis frigeat.
189
Nubes & nebula.
189
Cur nubes sunt opacoe.
189
Quomodo nubes à nebulâ differat.
189
Quomodo illoe in aëre sustineantur.
190
Cur nubes soepe contrario ferantur motu.
190
Quomodo gignatur nubes rotunda; glacie tecta.
190
Pluvia.
190
Cur guttoe pluviales sint rotundoe.
190
Quomodo in mari spatioso soepe magnoriantur procellæ.
190
Quomodo in aëre gignantur lamella glaciales.
191
Nix. Quomodo gignatur nix pilosa, liliacea, rosea, & stellata.
191
Quomodo januoe cellarum, & fenestra vitreæ, hiberno tempore, variis imaginibus nivosis incrustentur.
192
Ex his innotescit stirpium & animalium generatio.
192
Vnde sit albedo nivis.
193
Grando.
194
Manna & mel:
194
Pruina.
194
Ros.
194
Cur ea certis corporibus adhæreant.
194
Meteora ignita:
194
Simplicia.
194
Splendor nocturnus.
194
Scintilla volans.
194
Stella cadens.
194
Ignis fatuus.
194
Cur ille declivia petat.
195
Quando vocetur Helena, & quando Castor & Pollux.
195
Meteora ignita composita.
195
Fulmen.
195
Equa parte nubium fulmen erumpat.
196
Cur fulmen turres, montes, & celsas arbores feriat.
196
Tonitru.
196
Fulgur.
196
Cur tonitru, quod fulgure est prius, posterius tamen audiatur.
196
Diversitas fulminum.
196
Quomodo fiat lapis, cum fulmine ejectus:
196
CAP. VIII. De Parheliis, Pa-
 
rafelene, Halone, & Iride.
 
Parhelia.
197
Quomodo sex, quomodo pauciora aliquando conspiciantur parhelia.
197
Paraselene.
198
Halo.
198
Quod halo fiat ex lumine refracto in lamellis glacialibus.
198
Explicatio parheliorum & halonum quoe anno 1629 Romæ sunt visa.
199
Iris.
200
Vnde una, vel gemina iris.
201
Ratio productionis iridis.
201
Quod ad iridis exhibitionem requiratur refractio luminis 42 vel 52 graduum.
201
Quomodo ex reflexione & refractione luminis varii producantur colores, videatur in doctrina de Visu.
201
In processu, & retrocessu spectatoris, alia atque alia conspicitur iris.
201
CAP. IX. De Fossilibus.
 
Corpora stabilia.
202
Arena.
202
Argilla.
202
Marga.
202
Terræ pretiosoe.
202
Succus concretus.
202
Sal fossile.
203
Metallum.
203
Metalla esse in terroe penetralibus.
203
Quomodo illa ad superiorem terramperveniant.
203
Cognitio metallorum cur hactenus sit imperfecta.
203
Quod radii Solis multum ad metallorum evectionem faciant.
203
Metallorum species.
204
Aurum purum nullis ignibus vel aquis fortibus essentialiter mutari potest.
204
Ratio proecipitationis metallorum per calcem tartari.
204
Cur argentum in aqua forti dissolutum oeri injecto adhoereat.
204
Ferrum affrictione vitrioli non mutatur in oes.
204
Cur ferrum proe coeteris corporibus à magnete afficiatur.
204
Corpora metallica.
205
Lapis.
205
Ejus generatio.
205
Quomodo generentur lapides diaphani.
205
Quomodo opaci.
206
CAP. X. De Magnete.
 
MAgnes.
206
Ejus dispositio ad operationes suas peragendas.
206
Quæ sint corpora magnetica.
208
Sphoera activitatis magneticoe.
208
Polus magnetis:
208
Australis; Borealis.
208
Quomodo illi poli sint designandi.
208
Cur partes magnetis, polis viciniores, fortiores emittant exspirationes magneticas.
209
Axis magnetis.
209
Æquator magnetis.
209
Tres sunt operationes magneticæ.
209
Directio magnetica.
209
Cur polus corporis magnetici borealis convertatur ad polum alterius magnetici australem; . & contra
209
Directio magnetica simplex.
211
Recta.
211
Inclinata.
212
Vnde oriatur directio recta in polis.
212
Vnde oriatur directio recta in æquatore.
213
Vnde oriatur directio inclinata.
213
Et cur ea modò in hanc partem fiat, & modò in aliam.
213
Quomodo ope directionis simplicis quidam velint cognosci gradus latitudinis Telluris.
213
Directio composita, quæ fit à duabus viribus magneticis.
214
Vnde oriatur variatio directionis magnetica circa diversa littora & montes.
215
Directionis variatio, quæ fit ab interpositâ laminâ ferri.
215
Directio composita, quæ fit à vi magneticâ & à vi gravitatis.
215
Conjunctio magnentica.
216
Vnde ea fiat.
216
Quando hic fiat magnetici movendi circulatio.
216
Cur magnes armatus non armato sit fortior.
217
Occasio, quâ veram magneticarum operationum causam primò invenit autor.
218
Quomodo ea fiat.
218
Excitatio magnetica.
218
Cur ferrum oblongum, non excitum, diversis partibus terroe adhibitum, varios acquirat polos.
218
Cur diversoe vires in ferro, per diversas magnetis partes contactas excitentur.
219
Cur ferrum oblongum, magneti quovis modo adhibitum, semper polos habeat in longitudinis extremis.
219
Dum magnes per contactum varias in ferro excitat vires, nihil de viribus suis perdit.
221
Ex his patent vires succini, & vitri frictione calefacti, paleam ad se allicientis.
221
LIBER QVARTVS.
 
De iis, quæ in Tellure continentur viva, ratione carentia.
 
CAPVT I.
 
De corporibus Vivis.
 
Corpora viva.
222
Anima eorum vegetativa.
222
Calor nativus stirpium.
222
Succus stirpium potest dici ejus anima.
222
Vita.
223
Mors.
223
Alitura.
223
Coctio.
223
In coctione nulla est mutatio substantialis.
223
Quomodo vivificatio à nutritione differat.
223
Alituroediversæ ratio.
224
Procreatio.
224
Formatio.
224
Quomodo ea fiat ex semine.
224
Formatio illa non est fortuita; sed fit ex certis & necessariis legibus motûs.
224
Et licet fiat per accidens; fit tamen etiam per se.
224
CAP. II. De Stirpibus.
 
STirps.
224
Semen stirpium quid sit.
225
Ejus demonstratio.
225
Quomodo ex eo nascantur stirpes.
225
Spontanea stirpium generatio.
225
Cur in diversis terris diversæ spontaneæ generentur stirpes.
225
Alitura stirpium.
225
Quomodo alimentum in summas stirpium vivarum partes deferatur.
225
Cur hoc non fiat in stirpe mortuâ.
226
Quomodo variæ stirpes ex eadem nutriantur terra; idque citra attractionem.
226
Vita stirpium, & mors.
226
Stirpium partes.
226
Cortex & folia etiam inter earum partes sunt numeranda.
226
Cur multarum stirpium folia, sub hyemem decidant, & quarundam perseverent. Stirpium differentiæ.
227
Cur in foecundo solo flores sæpe fiant multiplices sive pleni.
227
Propagatio stirpium.
227
Quomodo herbæ frigidissimæ queant vivere; & tamen hominem necare.
228
Origo & causa differentiæ stirpium.
228
Cur traditio nostra stirpium tantum sit generalis & minus accurata.
228
Spiritus è stirpibus eductus & incensus, cur linteum eo imbutum aliquando exurat; aliquando relinquat integrum.
228
Cur ille spiritus non sit oleaginosus.
229
CAP. III. De Animalibus, eo-
 
rumque corporis partibus &
 
temperie.
 
QVid animal. Vita animalium.
229
Eorum sensus & motus.
230
Motus sensitivus & motivus fit in animalibus sine ulla cognitione.
230
Animalia, quæ vicissim reviviscunt.
230
Essentialis animalium constitutio magnam habet latitudinem.
231
Animalium sanitas.
231
Morbus.
231
Partes corporis: Insensibiles.
231
Stabiles.
231
Spermaticæ.
231
Sanguineæ.
232
Cur partes spermaticæ non restituantur in adultis per similem substantiam; cum tamen hoc fiat in pueris.
232
Cur hæ frigidæ dicantur.
232
Mediæ.
232
Omnes partes ratione originis sunt spermaticæ; ratione perfectionis ulterioris sunt sanguineæ.
232
Similares.
233
Adeps, pili, & ungues, etiam sunt partes, & quidem similares.
233
Dissimilares.
233
Organicæ.
233
Inorganicæ.
233
Partes principes.
233
Quot vulgò statuantur.
233
Quot à nobis.
234
Ministræ partes.
234
Ventres.
234
Artus.
234
Partes fluidæ.
234
Sanguis.
235
Ejus partes.
235
Spiritus; Insitus.
235
Cur hic secundum individuum non sit perpetuus.
235
Influens.
235
Naturalis.
235
Animalis.
235
Sanitas in quibus consistat.
236
Temperies permanens.
236
Humiditas & siccitas hic æstimantur, ut sunt actu; calor & frigus, ut sunt potentiâ.
236
Temperies fugiens.
236
Hæc ad spiritus & humores potissimum pertinet.
237
Aliquis potest temperie permanente esse pituitosus, & fugiente biliosus.
237
CAP. IV. De Calore nativo ani-
 
malium.
 
CAlor nativus.
237
Quomodo ille excitetur.
237
Quomodo ille distribuatur, & conservetur.
238
Cur nativus dicatur.
238
Potest hic dici & coelestis, & elementaris.
238
Quomodo hic calor admiranda præstet.
238
Cur calor nativus dicatur spiritus primigenius, & humidum primigenium
238
Optima caloris nativi definitio.
239
Ejus mutationes per ætates.
239
Per anni tempestates.
239
Cur calor nativus validior sit in quibusdam hyeme & vere:
239
Et in aliis æstate & autumno.
240
Differentiæ caloris nativi.
240
Calor insitus & influens re sunt idem.
240
Temperies nativa & adscititia.
240
CAP. V. De Aliturâ animalium.
 
ACtiones animalium vegetativæ.
240
Alitura fit potissimum per sanguinem arteriosum in partes impulsum; non gerò attractum.
240
Ea est perpetua.
241
Quid fuerint lampades, quæ olim perpetuò in sepulchris arsisse dicuntur.
241
Exempla eorum, qui feruntur perpetuò multosque annos jejunasse, non sunt indubitatæ fidei.
241
CAP. VI. De Fame & Siti.
 
ACtiones alituræ inservientes.
242
Adillas non pertinet attractio.
242
Appetitus alimentarius.
242
Alimentum.
243
Cibus & potus.
243
Sitis.
243
Fames fit à succo acri & fermentaceo, à corde in ventriculum propulso.
243
Vnde variorum ciborum fiat appetitus.
243
Fames non est à succo acido, à liene veniente:
243
Neque à suctione partium:
243
Neque à reliquiis fermentaceis, in ventriculo à coctione relictis.
244
CAP. VII. De Coctione prima
 
& secunda; sive Chylosi &
 
Chymosi.
 
Coctio; Communis: Propria: Prima. Secunda. Tertia.
244
Quæ in ventriculo & intestinis fiat coctio.
245
Quod ea perficiatur adjuvante succo acri fermentaceo, ab arteriis coeliacis in ventriculum impulso.
245
Vnde hoc constet.
246
Dum coctio in ventriculo fit, tenuiores chylipartes transeunt in venas gastricas, & vas venosum breve; & crassiores in intestina paulatim propelluntur.
246
Alimenta alia citius, alia tardius concoquunttur.
246
Cur diversa animalia diversa concoquant alimenta.
246
Varietas ventriculorum, quæ est in variis animalibus.
246
Ruminatio.
247
Quæ in liene fiat coctio.
247
Quomodo alimenta in liene cocta ad hepar transeant.
247
Vnde hoc constet.
247
Quæ in mesenterio fiat coctio.
247
Quomodo chymus ex venis mesaraicis transeat ad hepar.
249
Quomodo chymus venarum lactearum in magnum chymi receptaculum; atque inde per ductum chymiferum in thoracem & venas subclavias; indeque in venam cavam, ac tandem in cor transeat.
249
Quæin hepate fiat coctio.
249
Quod alimenta ad hepar veniant pulsione, non attractione, per certas venas factâ.
249
Vnde hoc constet.
251
Objectionis solutio.
251
Cur chylus ad hepar potius, quam alio abeat.
251
Vnde probetur ventriculi & intestinorum fortis pressio.
252
Chylus non tantum lacteas venas, sed etiam alias ingreditur.
252
Atque ideo non opus est, ut ullæ venæ lacteæ hepati mediatè velimmediatè, ad alimenti ab intestinis suppeditationem, inserantur.
253
Succus alimentarius, ab intestinis, venis lacteis, & mesaraicis suppeditatus, chymus, non chylus, est dicendus.
253
Cur venæ lacteæ præ aliis albicent.
253
Cur illæ mox dispareant.
254
Ascensus chymi, per ductum chymiferum in venas subclavias, non fit tractione; sed pulsione.
254
Isque juvatur à valvulis, in venis lacteis & ductu chymifero inventis.
255
CAP. VIII. De Coctione tertiâ;
 
sive Hæmatosi.
 
QVæ in Corde fiat coctio.
255
Vnde oriatur rubedo sanguinis.
255
Quotuplex sit coctio Cordis.
256
Constitutio partium Cordis.
256
Sanguificatio Cordis prior;
259
Posterior.
260
Vtriusque historia.
261
Cur motus Cordis, & auricularum sint contrarii. Causæ motus cordis & arteriarum proximæ, & remotæ.
262
Earum probatio.
263
Vnde oriatur pulsus varietas.
264
Causis pulsûs jam dictis non adversatur parvus quorundam animalium cordis calor.
264
Vsus & necessitas non sunt inter causas motus cordis numeranda.
264
CAP. IX. De cordis & arteria-
 
rum pulsu.
 
PVlsus Cordis & arteriarum.
264
Diastole sive intumescentia cordis.
264
Ejus probatio.
265
Cur hæc pars pulsus non sit systole dicenda.
265
Systole sive subsidentia cordis.
266
Ejus probatio.
266
Cor nihil sanguinis attrahit.
266
CAP. X. De Sanguinis Circu-
 
latione.
 
SAnguinis circulatio. Ejus modus & ratio.
267
Cur ab impulso sanguine pulsent arteriæ; non autem venæ.
268
Cur aneurismata pulsent, quamvis arteriis sunt latiora.
268
Nec Cor, nec quidvis aliud potest attrahere, quod ipsi non est affixum.
268
Objectionum solutio:
269
Propulsionem cordis juvat spontanea vasorum contractio.
269
Quomodo moribundi aliquamdiu possint vivere sine sanguinis circulatione.
269
Vtilitas circulationis sanguinis.
270
Crassæ sanguinis partes aliquando non circulantur.
270
Motus circulationis non potest sanguinem ubique facere homogeneum.
271
Sanguinis circulationis præcipuæ rationes sunt;
271
1. Magna illa sanguinis copia, ex corde in arterias perpetuò transiens.
271
2. Valvularum in venis existentium situs.
271
3. Venarum ligatarum & compressarum, ultra vinculum injectum, intumescentia.
272
CAP. XI. De Respiratione.
 
REspiratio.
273
Ejus usus.
273
Ejusdem usus probatio.
274
Inspiratio.
276
Exspiratio.
276
Aër inspiratus propter pulsionem, non ob fugam vacui, ingreditur pectus.
276
Si quis in vase undique clauso per fistulam, vasis parietes transeuntem, respiret, tum impellitur aër in pectus per fustulam ab æthere, aërem intercurrente & agitante.
277
Cur tenui filo exspiratus aër frigidior, patulo ore efflatus calidior sentiatur.
277
Respiratio voluntaria; Spontanea.
278
CAP. XII. De alimenti distribu-
 
tione, excrementorum Separa-
 
tione & Excretione.
 
Distributio alimenti.
278
Quomodo ea citra attractionem fiat.
279
Cur per poros, per quos chylus transit in venas, sanguis non transeat ex venis in ventriculum & intestina.
279
Cur calidissimæ & spirituosissimæ sanguinis partes ad cerebrum & genitalia ferantur.
279
Separatio alimenti ab excrementis quid sit, & quomodo ea fiat.
279
Vlterior ejus explicatio.
280
Excrementa.
280
Fæces alvi quomodo colligantur & quibus constent partibus.
280
Aurium sordes.
281
Mucus.
281
Sputum.
281
Saliva.
281
Bilis.
281
Valvulæ, quæ in ductibus bilariis sæpe inveniuntur.
282
Biliosum excrementum pancreatis.
282
Vrina.
283
Cur circa podicem & collum vesicæ sit sphincter.
284
Cur serum sanguini admistum cordi non noceat.
284
Sudor.
284
Cur sanguis cum sudore & urina non excernatur.
284
Lacrymæ.
284
Cur hæ præ tristitia ex oculis fluant.
284
Lac.
284
Sanguis, qui in lac abit, minus est generosus.
 
Chylus non est proxima lactis materia.
285
Quando & cur illud gignatur in foeminis.
285
Cur illud in quibusdam aliis etiam gignatur, & observetur.
285
Seminis generatio.
285
Ea perficitur in prostatis & vesiculis seminariis:
285
Non in testibus.
286
Quædam animalia sunt foecunda, testibus destituta.
287
Menstrua. Hæc per se non sunt venenata:
287
Quando ea fluere incipiant.
287
Cur ea per uterum excernantur.
287
Idque citra ullam naturæ providentiam. Excrementum vaporosum.
288
Cur easingulis mensibus fluant.
288
Luna non est ex præcipuis causis menstrui fluxus.
288
Illud quantitate superat omnes alias excretiones.
288
Excretio qui fiat.
289
CAP. XIII. De animalium Nu-
 
tritione & Vivificatione.
 
NVtritio animalium.
290
Quomodo ea fiat.
290
Ad nutritionem non opus est rore, giutine, cambio. Decretio.
291
Nutritio æqualis. Auctio.
291
Quomodo ea fiat.
291
Cur ea fiat in omnes dimensiones, ad annum usque vigesinum primum.
291
Ejus causa.
291
Animalium vivificatio.
292
CAP. XIV. De Generatione ani-
 
malium.
 
VTilitas alituræ & generationis. Rudimentum animalis, quod est in semine.
292
Generatio animalium.
292
Ad illam requiritur semen utriusque sexus;
292
Illud ab utroque sexu confertur.
292
Quid sit semen animalium.
292
Cur foemina perse sola generare non possit.
293
Quod solæ spirituosæ seminis masculini partes ad germen seminis foeminini accedant.
293
Libido.
293
Quomodo fiat tentigo in plerisque maribus.
293
Quare ex diver sorum animalium seminibus diversa producantur animalia.
293
Tentigo fit in quibusdam foemellis. Conceptio.
294
Ad foecundum semen requiritur copiosus spirituum affluxus.
294
Semen concipitur primum in poris membranarum uteri; & deinde germen grandescens delabitur in cavitates uteri majores.
295
Formatio foetus.
295
Hæc perficitur per motum caloris, qui est in semine & utero; item per seminis particularum figuras & magnitudines:
295
Nequaquam verò per corporeæ alicujus facultatis ideam, phantasiam, vel archæum, intellectu præditum.
296
Cur Galenus & multi alii cruditi formationem foetus intelligere non potuerint.
296
Cur hic tantum generalis formationis foetus ratio tradatur.
296
Ordo, qui in formatione foetus observatur.
296
Membranæ foetum involventes.
297
Liquoris in membranis contenti origo & augmentum.
299
Foetus nutritur in utero per venam umbilicalem & os.
299
Quomodo sanguis circuletur à foetus corde ad hepar uterinum, & inderursus ad car foetus.
299
Vasa umbilicalia.
299
Vrachus non est vas umbilicale.
300
Quomodo foetus ab imaginatione matris afficiatur.
300
Partus.
300
Is præcipue fit à foetus calcitratione, ob desectum grati alimenti abipso facta.
300
Secundina.
301
Cur foetus jam natus, & ab involucris suis liberatus, mox respiret.
301
Cur foetus, qui in utero sine respiratione diu vixit, extra uterum, post respirationem factam, sine respiratione vivere non possit.
301
Quomodo pullus in ovo gignatur.
302
Monstrum.
302
Ejus generatio.
302
Mola.
303
Ejus generatio.
303
Differentiæ.
303
Spontanea animalium generatio.
303
Quomodo ea fiat.
304
Cur spontaneæ generationes tantum fiant in loco Telluris quietiore Vnde tanta animalium sponte productorum sit varietas.
306
Generatio non est fortuita, & fit per se.
367
CAP. XV. De actionibus anima-
 
lium sensitivis: ubi de cerebro,
 
sensu simplici; somno, vigilia;
 
reminiscentia, & imaginatione
 
simplici; memoriâ; appetitu, &
 
affectu simplici.
 
ACtiones sensitivæ & motivæ.
367
Hæ fiunt per solum motum organorum, sine ulla cognitione.
367
Cerebrum.
367
Quomodo ejus substantia per nervos in totum corpus diffundatur.
367
Vtilitas septem parium nervorum.
308
Cur sextum par dicatur vagum.
308
Fibrillarum cerebri contextus;
309
Et ejus utilitas.
309
Non omnes cerebri partes æqualiter sensui & motui inserviunt.
309
Sensorium commune.
309
Ventriculi cerebri.
310
Vasa cerebri.
311
Spiritus animales.
311
Diastole & systole cerebri.
311
Varietas motus spirituum est tanquam clavis, quâ varii cerebri & nervorum pori aperiuntur.
312
Distributio spirituum animalium.
312
Quomodo spiritus violentissimos in corpore animalium producant motus.
312
Quomodo hinc sanguinis circulatio, sive ejus ingressus & egressus, in musculis non impediatur.
313
Spirituum animalium circulatio.
313
Receptio.
314
In ea recipitur solus motus.
314
Ejus differentiæ.
314
Cur eæ dicantur simplices.
314
Sensus simplex.
314
Sensus internus, & externus.
314
Sensus simplicis species.
314
Tactus simplex.
314
Gustus s.
315
Olfactus s.
315
Auditus s.
315
Visus s.
315
Vigilia.
315
Causæ vigiliæ.
315
Somnus.
 
Causæ somni.
316
Somnus totalis, & partialis.
316
Reminiscentia s.
316
Imaginatio s.
316
Phantasia & insomnium simplex.
317
Memoria.
317
Curea sit fortior, vel debilior.
317
Appetitus sensitivus.
317
Ejus varietates, & causæ.
317
CAP. XVI. De actionibus animalium motivis; sive, de motu spontaneo.
 
MOtus spontaneus.
319
Musculi.
319
Ratio motus spontanei.
319
Motus spontanei alternatio.
320
Musculorum oppositorum fabrica.
321
Oculi quies.
321
Oculitensio in rectum.
321
Oculi ad dextram flexio.
322
Enflexio oculi ad sinistram.
322
Cur, quando valvula aliqua mediastini nervorum parietis est aperta, spiritus ab una tantum pori parte, & non ab utraque, transire possint.
323
Spirituum animalium dissipatio, & transitus in venas, non impediunt musculorum justam distensionem.
324
Quomodo musculus oculi uterque, vel alteruter, à tensione vel flexione flaccescat.
324
Ratio spontaneæ respirationis.
324
Motus spontaneus certis temporibus.
326
excitatus.
326
Quomodo ille interdum diu continuetur.
326
Deglutitionis ratio.
327
Ambulationis ratio.
327
Ratio reliquorum omnium motuum, qui ab animalibus perficiuntur.
328
Ratio variarum spontanearum actionum, quas facit canis.
329
Quomodo à receptione varii affectus, variis signis indicati, oriantur. Zoophyta.
330
CAP. XVII. De Bestiâ.
 
BEstia.
330
Quod Bestiæ omnes suas actiones, citra ullam cognitionem, vel vilissimam, faciant.
331
Si bestia vel minimam haberet cognitionem, illius anima, ut hominis, esset incorruptibilis.
331
Neque his adversatur S. scriptura:
 
Nec bestiarum docilitas.
332
Vnde oriantur tam varia bestiarum genera.
332
Earum differentia.
332
LIBER QVINTVS.
 
De Homine.
 
CAPVT I.
 
De Mente humana, sive Anima rationali.
 
Homo.
334
Natura mentis humanæ in sola cogitatione consistit.
334
Atque ideo non est quærendum, quomodo illa cogitet.
334
Quid cogitatio sive anima rationalis.
334
Genus bujus definitionis, & ejus differentia specifica.
334
Cur addita sit vox primò.
335
Actiones cogitativæ.
335
Hæ sunt sensationes, vel ab iis ortæ.
335
Per cogitationem hîc intelligo, non intelligendi actum secundum, sed primum.
335
Mens potest esse vel substantia; vel quidam modus corporis; vel attributum, cum extensione eidem subjecto inhærens: propterea quod extensio & mentis cogitatio sint diversa; nequaquam verò opposita.
335
Mens, sive facultas cogitandi, est consideranda ut genus, variis speciebus competerepotens.
336
Cogitatio & extensio non ideo sunt opposita, quia sunt diversa: Nec, quia unius conceptus in alterius conceptu non comprehenditur.
336
Motus & figura corporis non includunt in suo conceptu extensionem.
337
Quamvis cogitatio & extensio eidem subjecto simplici possent inesse, non tamen idcircò cogitatio longa, lata, profunda; & extensio cogitans, affirmans, vel negans esset dicenda.
338
Quamvis de corpore, non autem de mente dubitare possimus; nihilominus mens potest esse quidam corporis modus.
338
Nulla in eo est implicatio contradictionis, quod mens dicatur posse esse & substantia, & attributum, & modus corporis.
339
Mens non potest clarè & distinctè concipi, tanquam necessariò à corpore realiter distincta: Et, si quis dicat se mentem ita concipere, ille fidem non meretur.
139
In conceptu, quo mens concipitur, quod possit esse & substantia, & attributum, & modus corporis, non est contradictio, qualis est in conceptu montis sine valle.
139
Quamvis mens concipiatur ut substantia incorporea, pot est nihilominus etiam concipi ut attributum, & ut modus corporeus.
340
Quatenus essentia aliqua sit necessaria, & quatenus contingens.
340
Non quicquid de essentia aliqua interdum verum est, id de eâ semper verum est: Nam essentia generis potest subsistere, etsi non subsistat hæc vel illa species.
341
At que hoc in essentia animalis & horologii est manifestum: ac proinde etiam in essentiâ mentis humanæ.
341
Quod mens humana sit substantia, indubitabile est ex SS literis.
342
Nec mirum est mentem aliud esse posse, quam est.
342
Neque his quisquam contradicet, nisi qui de omnipotentiâ divinâ dubitat.
342
Mens, quamdiu est in corpore, est organica; sive organis corporeis indigens: Tum in cogitationibus de rebus corporeis, tum de incorporeis.
342
Idque patet ex sensatione, imaginatione, & reminiscentia, hîc necessariâ: Sed præcipue ex spirituum necessitate.
343
Quomodo quidam moribundi sublimiores & diviniores habeant cogitationes.
343
Cogitatio mentis pro organorum varietate, est varia; nec mens semper actu cogitat; quamvis corpus semper se actu extendat.
344
Quamvis mens sit organica, non tamen idcirco necessariò est modus corporis.
344
Nulla causa est, cur mentem in aliâ corporis parte esse dicamus, quam in sensorio communi, in cerebro existente.
344
Cur vulgò & à Sacris scriptoribus cogitationes in corde fieri dicantur.
344
Mens est incorruptibilis.
345
Talisque esset, et si ea tantum foret corporeus modus.
345
Nec enim propterea esset divisibilis; nam posset tum esse in particula indivisibili.
345
Quamvis particulæ insensibiles sint communiter divisibiles; possunt tamen nonnullæ esse naturaliter indivisibiles.
346
Mens corpore est intelligibilior.
346
Mens non est tota in toto, & in singulis partibus tota, dicenda.
346
Quia mens nostra ab imaginariis æquè evidenter, at que à veris, potest affici, ideo, per naturam, dubium est, vera, an imaginaria & tantum verisimilia, percipiamus.
346
Nec obest judiciorum nostrorum evidentia & constantia.
347
Nec contraria affirmatio.
347
Apodictica de rerum veritate scientia est ex solâ revelatione divinâ, in cum & de SS literis nobis factâ.
348
Nec obest, quod hæc revelatio enthusiasmus dicatur;
348
Nec, quod Deus dicatur non posse fallere: Cum Deus, citra imperfectionem, possit uti dolo innocuo & poenali.
349
Et quam vis omnium rerum tantum imaginariæ & verisimiles essent apparentiæ; non tamen idcircò Deus quemquam deciperet.
349
Atque hoc illustratur exemplo apparentis & verisimilis motus coeli & Telluris.
350
Nec obstat, quod axiomata quædam dicantur indubitatæ esse veritatis.
350
Nec quod naturalis hinc inferatur scepticismus.
350
Quamvis citra divinam revelationem nulla sit apodixis; est tamen ex natura verisimilis certitudo: eaque ad vitam humanam fufficit.
351
Cum fides sit testibus adhibenda; idcirco ea magis nostris sensibus debetur.
351
Vinculum, quo mens cum corpore conjunctamanet.
351
Quomodo mens à corpore separetur.
352
De origine mentis quorundam opinio.
352
Quæ sit de ea vera sententia.
353
Mens non indiget ideis, notionibus, vel axiomatis innatis.
353
Quomodo mens in prioribus & posterioribus cogitationibus eas sibi conficiat.
353
Nulla itaque est causa, cur ideas qualitatum sensibilium menti innatas fingamus.
354
Cur qualitates sensibiles non sub conceptu motus concipiantur, cum tamen illæ nihil aliud sint, quam motus.
354
Cur ideæ figurarum visarum sæpe non congruant cum imaginibus in oculo pictis.
354
Nulla quoque est causa, cur ullas notiones communes nobis innatas esse dicamus.
354
Omnes autem illæ notiones, communes dictæ, ex rerum observatione sunt ortæ.
355
Probatur hoc exemplo imperitorum.
355
Quomodo puer apud Platonem potuerit recte respondere de iis, quæ antea ignorabat.
355
Notiones communes, et si sint universales, sunt tamen ex singularibus acquisitæ.
355
Quomodo hoc possit fieri, ita ut hoc non sit mirum.
356
Quid universalia; & quomodo ea competant singularibus.
356
Quare conceptus, & universales, & singulares, arguant ideas acquisitas.
356
Mens non potest sine sensibus generales conceptus formare.
356
Idea Dei nobis non est innata; sed ex observationibus rerum orta.
356
Idea Dei, in mente nostrâ existens, non probat satis validè Deum existere.
357
Nec obest, quod in ideâ illâ Dei existentia necessaria & actualis comprehendatur:
357
Attributa enim rei essentialia, mente concepta, non sunt vera, nisi res ipsa existat.
357
Quod probatur exemplo trianguli.
358
Quare quædam axiomata æternæ veritatis esse dicantur.
358
Quamvis in nostro conceptu de Deo plures sint perfectiones objectivæ; non tamen hinc sequitur Deum actu existere.
358
Quid ad ideæ alicujus rei, etiam præstantissimæ, formationem vel conceptionem requiratur.
359
Idea Dei, à mente nostra concepta, non est nobis ipsis præstantior: atque ideo per nos ipsos formari potest.
359
Nec facultas nostra, qua ideam Dei in nobis formamus vel concipimus, est, ob imperfectionem suam, satis validum argumentum, ad existentiam Dei probandam.
360
Male illa facultas nostræ mentis appellatur idea Dei.
360
CAP. II. De Intellectu; ubi primum de Sensu.
 
HAbitus mentis.
360
Hi sunt, vel in mente, & sunt ejus modi; vel consistunt in organorum constitutione.
360
Intellectus.
361
Ejus partes.
361
Perceptio.
361
Sensus.
361
Quomodo motus, qui est in sensatione, per organa in cerebrum, ad mentis sensorium commune, deferatur.
361
Ad sensum nullæ requiruntur species intentionales; sed solus motus ad illum excitandum fufficit.
362
Cur ex variis motibus variæ oriantur cogitationes.
362
Cur qualitates sensibiles, non sub distincto motûs conceptu, sed alio confuso, à mente percipiantur.
362
Anima immediatè in solo capite sentit; Non in membris.
363
Sensus quomodo externus, vel internus, dicatur.
363
Diversa subtilitas fibrillarum, quæ in nervis existunt.
363
Cur color non possit audiri, nec sonus videri.
363
Sensuum discrimina, & corum causæ.
 
CAP. III. De Visu.
 
VIsus.
364
Lumen.
365
Lux.
365
Corpora lucida.
365
Radii lucis.
365
Quomodo radii lucis in momento propellantur.
365
Cur ablatâ re lucidâ mox cesset lumen, non calor.
366
Corpora diaphana.
366
Luminïs differentiæ.
367
Lumen transiens directum.
367
Vnde illudoriatur.
367
Refractum.
368
Ejus origo; & differentiæ.
368
Refractum ad perpendiculum; A perpendiculo.
368
Lumen rediens. Lumen reciprocans; Deflectens.
369
Ejus causa.
369
Ejus differentiæ.
370
Reflexum ad æquales angulos: A perpendiculo; Ad perpendiculum.
370
Cur radii reflexi & refracti interdum congregentur, interdum segregentur.
371
Color.
374
Coloris origo.
374
Quod coloris natura, in globulorum luminis, secundum processum & circumvolutionem, proportione, consistat.
374
Color albus;
377
Ruber;
378
Flavus;
378
Cæruleus;
378
Viridis;
378
Violaceus.
378
Nigredo.
378
Colores non sunt dividendi in veros & apparentes.
378
Quomodo differant colores veri, & apparentes dicti.
379
Corpora colorata dicta non habent colorem; sed coloris sensum in nobis efficiunt.
379
Color ipsis corporibus objectis tribuitur per metonymiam effecti.
379
Quomodo videatur lumen, & color.
379
Quomodo videatur rerum situs;
379
In suo loco apparentium.
380
Et quidem rectus, quamvis eversæ in oculi fundo pingantur imagines.
380
Demonstratur, quomodo imagines in oculo evertantur.
380
Quomodo objecta extra suum locum sita, item inversa, majora, & minora, quam sunt, appareant.
381
Quomodo videatur distantia.
382
Quomodo percipiatur magnitudo.
383
Quomodo videatur figura.
384
Quomodo percipiatur rerum numerus.
384
Quomodo percipiatur motus, & quies.
385
Quomodo mens, ope imaginum oculo impressarum, videat objecta.
385
Cur objectum visibile justam ab oculo debeat habere distantiam.
385
Cur objectum, quod oculo nimis est propinquum, commode videri nequeat.
385
Quo artificio hoc vitium corrigi possit.
385
Cur res per vitrum convexum visæ magnæ appareant.
385
Cur objecti nimis longinqui non distincta, vel nulla, sit visio.
387
Quomodo huic malo remedium adhibeatur.
387
Cur per telescopium res distantissimæ magnæ appareant, & distinctè conspiciantur.
388
Quomodo radii corporei, oculum per pupillam intrantes, variorum colorum. rum sensationem eodem tempore efficiant.
388
Cur res, per vitrum concavum visæ, parvæ appareant.
 
Quomodo radiis corporeis duo se mutuó eodem tempore videant.
389
Particulærerum lucidarum non feruntur omnes eodem instanti in omnes partes.
389
CAP. IV. De Oculo.
 
Conformatio & usus oculi.
390
Cur quædam oculi partes sint diaphanæ.
390
Cur oculi sit convexus; & certum convexitatis modum habeat.
390
Iris & pupilla oculi.
392
Vtilitas pupillæ.
392
Quomodo & cur in fundo oculi accurata rei objectæ imago pingatur.
392
Cur pupilla modo constringi, modo dilatari possit.
392
Cur tunica uvea interius sit nigra.
393
Vtilitas processuum ciliarium, & convexitatis crystallini humoris.
393
Vtilitas retinæ tunicæ.
393
CAP. V. De Auditu, Olfactu,
 
Gustu, & Tactu.
 
Avditus.
394
Sonus.
394
Tremoris soni probatio.
394
Quid sit sonus acutus, & gravis.
394
In quo consistant reliquæ sonorum differentiæ.
394
Loquelæ & cantus differentia.
394
Cantus quomodo oblectet, & varios affectus excitet.
394
Cur visus auditu sit celerior.
395
Cur rei sonantis debeat justa ab aure esse distantia.
395
Cur auris sit excavata.
395
Echo.
395
Odoratus.
395
Odor.
396
In quo consistat odorum differentia.
396
Cur nares sint cavæ.
396
Cur res odorifera à naribus aliquantum distare debeat.
396
Gustus.
396
Sapor.
396
In quo acoris, dulcedinis, amaroris, aliorumque consistat saporum differentia.
396
Tactus.
397
Quomodo percipiantur tactiles, qualitates.
397
Cur gustus & tactus nec distantiam objecti, nec cavitatem organi, requirant.
397
CAP. VI. De Fallaciis, quæ sen-
 
sibus attribui solent.
 
Qvomodo ex mala sensatione fallaciæ oriantur.
398
Cur Sol & Stellæ, quamvis quiescant, videantur oriri & occidere; & celeriter navigantibus arbores in ripa videantur progredi.
398
CAP. VII. De reminiscentia &
 
imaginatione.
 
Reminiscentia.
399
Probatur menti ab objectis ideas esse impressas, quibus rerum recordatur.
399
Sine signis rerum corporeis mens nihil recordari potest.
499
Imaginatio.
499
Quomodo ea fiat permutationem vestigiorum cerebri:
400
Quomodo per certam spirituum dispositionem.
400
Vt ex consuetudine motus quarund auf vocum has vel illas rerum ideas, mente antea existentes, excitat; ita ex natura hic vel iste spirituum motus, a certo corum temperamento ortus, has vel istas ideas, ab objectis menti antea impressas, in mente producit sive profert.
400
Vniversalium perceptio quo sit referenda.
401
Phantasia.
401
Insomnium.
401
Vndeoriantur variæ phantasiæ, & insomnia.
401
CAP. VIII. De judicio.
 
Ivdicium.
402
Perpensio.
402
Ea debet esse accurata.
402
Decisio.
402
Libertas decisionis.
402
Decisionis judicii libertas non probat judicium ad voluntatem esse referendum.
402
Iudicium vacillans, vel sirmum. Syllogismus.
403
Rectum, vel pravum.
403
Vnde constet, an rem satis perceperimus, & dijudicaverimus.
403
Modus judicii noëticus.
403
Diunoëticus.
403
Methodus.
404
Præter intellectum jam explicatum, non est intellectus purus statuendus.
404
Quid per intellectum purum quorundam sit intelligendum.
404
CAP. IX. De Voluntate.
 
Voluntas.
404
Quæ intellectio voluntatem antecedat.
404
Libertas voluntatis in rebus naturalibus.
404
Voluntas sui juris est; & seipsam determinat, sive per se hoc vel illud perceptum vult.
404
Ejus probatio.
404
Voluntas non est coeca dicenda.
406
Si idem eidem rursus offeratur, potest illud non tantum codem, sed etiam diverso modo, appeti.
406
Voluntas non est idem, quod judicium ultimum practicum.
406
Mens sæpe rejicit bonum cognitum; & malum, quod intelligit esse malum, amplectitur.
407
Idque simpliciter, quia vult.
407
Summum in naturalibus bonum à mente rejici potest.
407
Cur voluntas appelletur appetitus rationalis.
407
Voluntas bona;
408
Mala;
408
Errans.
408
Bonum.
408
Bonum utile, honestum, & jucundum.
408
Malum.
408
Virtus.
408
Vitium.
408
CAP. X. De motu arbitrario.
 
Modi voluntatis.
408
Motus arbitrarius.
409
Quomodo ille à mentis determinatione, spiritibus, & musculis, perficiatur:
409
Et in contrarias partes alternetur.
409
Id in motu duorum oppositorum oculi musculorum ostenditur:
410
Eorumque, fabrica describitur.
410
Arbitraria oculi quies.
410
Oculi tensio; Flexio ad dextram; Ad sinistram.
411
Hinc omnium aliarum partium motus arbitrarii innotescunt.
412
In voluntario motu nullus novus excitatur motus.
412
Vt mens per se habet vim intelligendi, & volendi, ita per se habet vim motum spirituum determinandi.
412
Ratio cur in nervis valvulæ sint statuendæ.
413
CAP. XI. De Animi affectibus.
 
Cogitationes tranquillæ, & turbatæ.
413
Animi affectus.
414
Affectuum sedes primaria, & secundaria.
414
Motus spirituum vehementiores, qui in affectibus observantur, fluunt vel à mentis determinatione, vel à temperamento spirituum, vel ab objectis.
414
Atque hinc patet, unde varii & contrarii in nobis oriantur affectus:
415
Et quomodo inviti ad affectus quosdam interdum raplamur; iique in nobis perseverent:
415
Et cur quidam magis, quidam minus, affectus suos frenare possint.
416
Spirituum in affectibus motus potest per consuetudinem mutari vel superari.
416
Fortitudo vel debilitas mentis in affectibus.
416
Quomodo pravos affectus evitare, vel mutare queamus, per rectum judicium, vel mentis ad alis conversionem.
416
Cur solâ voce vel gestu ad affectus inscii rapiamur:
417
& quid hic sit remedii.
417
Cur ab eodem objecto varii affectus, in variis, & iisdem hominibus, excitentur.
418
Cur in variis affectibus variæ partes à spiritibus afficiantur.
418
Affectuum species sunt duæ; voluptas & dolor.
418
Voluptas.
419.
Ejus utilitas.
419.
Cur hæc calorem & ruborem;
419.
Et trensorem pariat.
419.
Risum, lacrimas;
419.
Dolor.
419.
Ejus usus.
419.
Affectus non sunt plane rejiciendi.
419.
Cur à dolore oriatur corporis refrigeratio & pallor;
419.
Item gestus plorantium & lacrimantium;
420
Nec non gemitus & ejulatus;
420
Ac tremor;
420
Item suga, ut à voluptate prosecutio & accessus.
420
Distinctio doloris & voluptatis secundum varias cogitationes, & eorum varia nomina.
420
Affectus perceptionis.
421
Dolor sensitivus.
421
Hic pro organorum varietate est varius.
421
Dolor tactorius.
421
Is est à nimis vehemente motu.
421
Cur à calore, & aliis similibus causis, fiat dolor.
422
Is non semper est à solutione continui.
422
Cur ille inducat vigilias, spasmum, lipothymiam, inflammationes, tumores.
422
Voluptas sensitiva.
422
Hac pro organorum varietate est varia.
422
Voluptas tactilis.
422
Voluptas sensitiva maximè juvat, si non pariat negligentiam.
422
Spontanea alacritas & languor ad voluptatem & dolorem sensitivum pertinent.
423
Affectus judicii.
423
Latitia.
423
Tristitia.
423
Vnde variæ earum oriantur species.
423
Gaudium.
423
Moeror.
423
Quomodo uterque hic affectus hominem possit occidere.
423
Spes.
423
Metus.
423
Cur hi duo affectus se mutuò plerumque comitentur.
424
Ejus rei utilitas.
424
Securitas.
424
Cur ea sæpe pericula & incommoda pariat.
424
Desperatio.
424
Quomodo ea sæpe maxima incommoda superet.
424
Beneficentia.
424
Ira.
424
Cur præ ira expallescentes magis sint metuendi.
424
Cur impetus, præ ira erubescentium, minus sit timendus.
425
Insultatio.
425
Irrisio.
425
Misericordia.
425
Favor.
425
Invidia.
425
Gloria.
425
Pudor.
425
Cur ex eo quidam expallescant, quidam erubescant.
426
Constantia.
426
Bona conscientia.
426
Poenitentia.
426
Mala conscientia.
426
Promtitudo.
426
Fluctuario.
426
Congratulatio.
426
Zelotypia.
426
Læta, & tristis admiratio.
426
Cur admiratio stuporem pariat.
426
Læta, & tristis æstimatio.
426
Lætus, & tristis contemtus.
426
Desiderium.
427
Hilaritas.
427
Affectus voluntatis.
427
Amor.
427
Odium.
427
Vnde variæ eorum oriantur species.
427
Cupiditas.
427
Aversatio.
427
Amor, & odium simplex.
427
Amicitia.
427
Inimicitia.
427
Benevolentia.
427
Malevolentia.
427
Libido.
427
Coëundi horror.
427
Veneratio.
427
Abominatio.
427
Crudelitas.
427
Lenitas.
428
Gratitudo.
428
Ingratitudo.
428
Superbia.
428
Humilitas.
428
Generositas.
428
Cur ea sit remedium, ad omnes pravos affectus compescendos.
428
Philautia.
428
Sui odium.
428
Affectus motus arbitrarii.
428
Alacritas.
428
Languor.
428
Vnde variæ eorum oriantur species.
428
Audacia.
428
Timor.
428
Animositas.
429
Busillanimitas.
429
Diligentia.
429
Ignavia.
429
PROBLEMATVM quorundam solutio.
429
Cur invidi sint macilenti & lividivi.
429
Cur vitiosi soepe sint irrisores.
429
Cur pueri, foeminæ, & senes facile, præ tristitia, plorent.
429
Cur juvenes sint prodigi; senes verò avari.
429
Cur stupidi, & ingeniosi nihil admirentur.
430
Cur timentibus interdum alvus laxetur.
430
Cur lacrimæ dolorem levent.
430
Cur valde moerentes non lacrimentur.
430
Cur plerique voluptatibus sensitivis sint dediti.
430
Cur corporis pulchritudo amorem maximè conciliet.
430
Cur honorum maxima sit invidia.
430
Cur primi affectuum impetus vitiosi sint culpandi.
430
Cur dolor sensitivus inter affectus animi sit numerandus.
430
Cur dolor malè in unum animi, & alterum corporis, dividatur.
431
Cur dolor visu, auditu, olfactu, velgustu perceptus, ad tactum non sit referendus.
431
Cur voluptas non sit summum hominis bonum; nec dolor summum ejus malum censendus.
431
Cur affectus quandoque sint boni, quandoque mali.
432
Cur vitæ nostræ beatitudo & miseria, in recto & malo affectuum regimine, consistat.
432
Quomodo felicitas vitæ sit procuranda.
432
Cur plerique mortalium miserè vivant.
432
CAP. XII. De Sexu, Ætatibus, Terræ regionibus, & Consuetudine, quatenus temperiem corpori inducunt; item de Ductibus aquosis nuper inventis.
 
Doctrina mentis ad solam Physicam pertinet.
433
Sexus.
433
Masculinus sexus plerumque validior est.
433
Quid faciat masculinus sexus ad robur, docent spadones.
433
Adolescentia. Inventus.
433
Ætas.
433
Pueritia.
433
Iuvenes pueris sunt calidiores.
433
Calor nativus potest reparari, & aliquandiu augeri.
433
Adolescentia.
433
Inventus.
433
Virilis ætas.
433
Senectus.
433
Ætates non circumscribuntur in oninibus iisdem terminis.
433
Terminus vitæ videtur esse mutabilis.
433
Anni tempestates quomodo corpus alterent.
433
Earum temperamentum.
433
Regionum diversitas quomodo corpus immuter.
436
Consuetudo quomodo corpora corrigat, vel vitiet, & ita varias actiones producat.
436
Quomodo ea insolita alimenta faciat familiaria:
436
Et venena quædam in alimenta convertat.
437
Ante solitum tempus edentes cur à cibis lædantur.
437
Cur insoliti labores lædant validos; soliti non lædant infirmos.
437
Cur res asperæ lædant cutim mollem; non, induratam.
438
Cur ingrati sint insolitiodores, sapores, & soni: iique per consuètudinem siant grati.
438
Consuetudo quid faciat in intellectu & voluntate.
438
Cur solitæ opiniones pertinaciter placeant; insolitæ displiceant.
438
Cur expericulorum & securitatis consuetudine homines fiant audaces veltimidi.
439
Ductus aquosi hepatis & glandularum abdomints & pectoris, nuper inventi.
439
Valvulæ istorum ductuum.
439
Vsus istorum ductuum.
441
EPILOGVS.
 
Qvænam sit vera & unica in Physicis Philosophandi ratio.
441..
Vnde innumeræ sint judiciorum diversitates.
442
FINIS INDICIS.